Iedere avond je tanden poetsen is geen ritueel. Het is een verstandige gewoonte, gewoon omdat de tandarts tegenwoordig bijna onbetaalbaar is. Maar je staat na het uitspugen van de tandpasta geen millimeter anders in het leven dan daarvoor. Dat verschil doet er wel degelijk toe. Een ritueel is een handeling die je uiterst bewust verricht met een heldere bedoeling, bedoeld om zich daarmee los te maken van het gewone. Ontbreekt die intentie of de strakke aandacht, dan voer je hooguit een leeg toneelstukje op.
Denken is goedkoop, doen legt de afspraak vast
Kijk eens hoe we dit op straat al eeuwen feilloos begrijpen, zonder er ook maar één theologische verhandeling aan te wijden. De kaarsjes op een verjaardagstaart: je blaast ze uit in één adem en je wenst wat. Geen sterveling die dat als natuurkunde beschouwt. De jaarvergadering van de lokale schaakclub, waar de voorzitter een houten hamer op tafel slaat en daarmee zegt: dit besluit staat nu. Een eeltige handdruk op de veemarkt.
Allemaal handelingen die een idee of besluit veranderen in een voldongen feit. Een ring is per slot van rekening ook maar een stukje metaal. Voor het gebaar was het een vluchtige gedachte, erna is het een harde afspraak. En afspraken hoor je na te komen, ook de afspraken die je met jezelf maakt. Dat is direct een stuk minder gezellig dan het klinkt.
Wat is het verschil tussen piekeren, gewoonte en een ritueel?
- Piekeren houdt je veilig in je hoofd: je roteert urenlang dezelfde scenario’s zonder dat de werkelijkheid een millimeter verschuift.
- Een gewoonte is puur onderhoud: het voorkomt dat zaken achteruitgaan, maar het dwingt geen nieuwe werkelijkheid af.
- Een ritueel dwingt tot een harde grens: het markeert een voor en een na, waarna je niet langer kunt doen alsof je geen keuze hebt gemaakt.
Magie eist zweet, geen wierook
Hier gaat het bij de meeste mensen mis. Een ritueel is een beginstadium, geen afronding. Neem een man (zoals er zoveel zijn) van eind veertig die al twee jaar zuchtend de uren wegtikt op een muf regiokantoor. Hij legt ’s avonds tarotkaart De Magiër op tafel. Geen toevallige keuze, want die figuur heeft al zijn gereedschap daadwerkelijk vast: de staf, de beker, het zwaard en de pentakel. Wat boven in het hoofd zit, moet beneden in de materie landen.
Onze man steekt een kaars aan, spreekt hardop uit dat hij binnen een jaar een andere functie eist, en schrijft het in zijn notitieboek. Tot zover het ritueel. Dan volgt het lastige gedeelte: diezelfde avond nog dat cv openen.
Welnu, zo werkt dat natuurlijk niet, hoor ik je denken.
Jawel. Precies zo werkt het.
Wie een kaars aansteekt voor een nieuwe baan en daarna drie maanden lang geen enkele brief verstuurt, is niet spiritueel maar gewoon naïef. Je loopt ook niet naar de bakker om een vers volkorenbrood te bestellen, om vervolgens zwijgend op het trottoir te gaan wachten tot het uit de lucht komt vallen. Als je weigert in beweging te komen, is heel dat ritueel gewoon gedonder in de marge.
Het gereedschap ligt gewillig te wachten
De stelregel in veel kloosters is tot op de dag van vandaag ora et labora. Bid en werk. Let vooral op dat tweede woord, want dat staat er niet als theologische versiering. Wie alleen bidt, zit stil. Wie alleen werkt, raakt op. Wie beide doet, komt ergens.
Je hebt geen bosjes brandende salie nodig of een staf van speciaal hout. Ook geen ceremoniële mantel of een maanstand die toevallig in het juiste huis valt. Magie vraagt niet om mistig theater, magie vraagt om een toegewijde wil. Een timmerman kan een spijker prima met een baksteen in een plank slaan. Als het moet, lukt dat. Toch gebruiken timmerlui meestal een hamer, en dat is geen zwaktebod maar vakmanschap.
Zo is het met de hulpmiddelen van de westerse esoterie. Een pak tarotkaarten helpt je om het antwoord recht in de ogen te kijken. Een vaste plek in de kamer markeert puur de grens tussen afleiding en focus. De geur van wierook heeft de buren bovendien nog nooit geschaad. Maar dat gereedschap verricht geen enkele arbeid. Jij levert het zweet.
Ritueel handelen op de werkvloer
Het mooie van ritueel en magie is dat je dit overal kunt toepassen, ver weg van een opgetuigd altaar. Een onmogelijk gesprek met je leidinggevende voor de boeg? Schrijf vooraf exact op wat je weigert nog langer te accepteren, leg het naast je bord en lees het nog eenmaal aandachtig voordat je die kamer binnenloopt. Ook dat is een ritueel. Een afscheid van een slepende functie of een bestuursstoel? Loop er een laatste keer rond, bedank wat er te bedanken valt en trek die deur definitief achter je dicht.
De realiteit is een strenge leermeester. Mystiek is de dagelijkse werkelijkheid, en de dagelijkse werkelijkheid is mystiek. Wie dat weigert te geloven, kan beter een enkeltje Tibet boeken. Wie het wel snapt, begint vanavond gewoon thuis op de bank.
Wat blijft er van je grootse intenties over, als je weigert er morgenochtend daadwerkelijk de wekker voor te zetten?
Die eerste afspraak zul je overigens nog steeds zelf moeten maken.
